پامنار؛ نگین فیروزه‌ای خوزستان، روستایی که طبیعت، فرهنگ و زندگی در آن به هم می‌رسند

از چشم‌انداز شگفت‌انگیز دریاچه سد دز و کوهستان‌های زاگرس تا خانه‌های بوم‌گردی، کپو‌بافی ثبت ملی و حیات‌وحش کم‌نظیر؛ پامنار، روستایی است که ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از شناخته‌شده‌ترین مقاصد گردشگری ایران را در دل خود جای داده است.

در شمال استان خوزستان، جایی که کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده زاگرس با آب‌های نیلگون دریاچه سد دز پیوند می‌خورند، روستایی آرمیده است که زیبایی‌های طبیعی آن با فرهنگ و اصالت مردمانش درآمیخته است؛ روستای پامنار، نگین گردشگری شهرستان دزفول و یکی از چشم‌اندازهای کم‌نظیر طبیعت ایران.

پامنار تنها یک روستای زیبا در حاشیه دریاچه دز نیست؛ این روستا مجموعه‌ای ارزشمند از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی، میراث ناملموس، صنایع‌دستی، ظرفیت‌های بوم‌گردی و زندگی اصیل روستایی را در خود جای داده است. جاذبه‌هایی که آن را به یکی از قطب‌های مهم گردشگری خوزستان تبدیل کرده و نامش را در میان روستاهای دارای ظرفیت ملی و بین‌المللی گردشگری مطرح ساخته است.

جایی که کوهستان به دریاچه می‌رسد

پامنار در منطقه شهیون شهرستان دزفول قرار دارد؛ منطقه‌ای که طبیعت کوهستانی، صخره‌های مرتفع، پوشش گیاهی متنوع و پهنه آبی دریاچه سد دز، ترکیبی تماشایی به وجود آورده‌اند.

در این منطقه، کوه و آب در کنار یکدیگر منظره‌ای خلق کرده‌اند که در کمتر نقطه‌ای از جنوب غرب کشور می‌توان نمونه‌ای مشابه آن یافت. تماشای طلوع و غروب خورشید بر فراز دریاچه، انعکاس کوه‌ها در آب، قایق‌هایی که آرام بر سطح دریاچه حرکت می‌کنند و سکوت دلنشین طبیعت، پامنار را به مقصدی جذاب برای طبیعت‌گردان، عکاسان و علاقه‌مندان به سفر تبدیل کرده است.

این روستا در هر فصل جلوه‌ای متفاوت دارد؛ بهار با طراوت پوشش گیاهی و هوای دلپذیر، تابستان با جذابیت تفریحات آبی، پاییز با رنگ‌های چشم‌نواز کوهستان و زمستان با چهره متفاوت طبیعت، هرکدام تجربه‌ای خاص از سفر به پامنار را رقم می‌زنند.

پامنار در مسیر ثبت جهانی؛ فرصتی برای معرفی خوزستان به جهان

اهمیت پامنار در سال‌های اخیر از یک مقصد گردشگری داخلی فراتر رفته است. این روستا به‌واسطه برخورداری از مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، در مسیر معرفی به‌عنوان یکی از روستاهای برگزیده گردشگری جهان قرار گرفته است.

قرارگرفتن پامنار در مسیر رقابت‌های جهانی گردشگری روستایی، فرصتی ارزشمند برای معرفی داشته‌های طبیعی و فرهنگی این منطقه به گردشگران بین‌المللی است.

این اتفاق می‌تواند زمینه‌ساز معرفی گسترده‌تر جاذبه‌های خوزستان، افزایش ورود گردشگران داخلی و خارجی، تقویت اقتصاد جامعه محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار باشد.

البته باید میان نامزدی و حضور در فهرست رقابت با ثبت نهایی جهانی تفاوت قائل شد. آنچه اهمیت دارد، ظرفیت‌های ارزشمند پامنار و ضرورت حمایت از این روستا برای حضور موفق در عرصه بین‌المللی است.

کپو‌بافی؛ هنری که از دستان زنان روستا به میراث ملی پیوند خورده است

کپوبافی یکی از شاخص‌ترین هنرهای سنتی منطقه دزفول و شهیون است؛ هنری ریشه‌دار که با استفاده از برگ درخت خرما و الیاف طبیعی شکل می‌گیرد و در قالب سبدها، ظروف، زیراندازها و محصولات تزئینی جلوه پیدا می‌کند.

در این هنر، هر رشته گیاهی با ظرافت در کنار رشته دیگر قرار می‌گیرد تا محصولی ساخته شود که هم کاربردی است و هم حامل بخشی از فرهنگ و تاریخ منطقه.

کپوبافی در پامنار صرفاً یک فعالیت اقتصادی نیست؛ روایتگر دانش بومی، مهارت نسل‌های گذشته و نقش زنان در حفظ میراث فرهنگی است.

این هنر در فهرست میراث ناملموس کشور جایگاه دارد و دزفول نیز در سال ۲۰۲۳ عنوان شهر جهانی کپو را دریافت کرد. این افتخار فرصتی ارزشمند برای معرفی هنرمندان و صنعتگران منطقه شهیون و پامنار به شمار می‌رود.

رونق گردشگری در پامنار می‌تواند بازار تازه‌ای برای فروش محصولات دست‌ساز روستایی ایجاد کند و انگیزه نسل جوان را برای یادگیری و ادامه این حرفه افزایش دهد.

در واقع، گردشگرانی که به پامنار سفر می‌کنند، تنها با منظره دریاچه و کوهستان روبه‌رو نمی‌شوند؛ آنها می‌توانند بخشی از فرهنگ زنده منطقه را در هنر دستان زنان و صنعتگران روستا مشاهده کنند.

خانه‌های بوم‌گردی؛ مهمان‌نوازی به سبک مردم پامنار

یکی دیگر از ظرفیت‌های مهم پامنار، توسعه خانه‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی و میزبانی از گردشگران است.

این اقامتگاه‌ها فرصتی فراهم کرده‌اند تا مسافران به‌جای اقامت در فضاهای شهری و هتل‌های متعارف، زندگی در محیط روستایی را تجربه کنند؛ از تماشای چشم‌انداز دریاچه و کوهستان گرفته تا آشنایی با خوراک محلی، آداب و رسوم، صنایع‌دستی و سبک زندگی مردم.

این نوع گردشگری می‌تواند سهم بیشتری از درآمد سفر را به خانوارهای بومی اختصاص دهد. صاحبان اقامتگاه‌ها، راهنمایان محلی، قایقرانان، فروشندگان صنایع‌دستی و تولیدکنندگان محصولات روستایی، همگی از رونق این چرخه اقتصادی بهره‌مند می‌شوند.

یکی از نکات مهم در توسعه بوم‌گردی پامنار، ضرورت حفظ معماری و هویت بومی و پرهیز از ساخت‌وسازهای ناسازگار با طبیعت منطقه است؛ زیرا جذابیت اصلی این روستا در اصالت و سادگی آن نهفته است.

جاذبه‌های گردشگری؛ از دریاچه دز تا قلعه شاداب

پامنار در موقعیتی قرار گرفته که دسترسی به مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی شمال خوزستان را امکان‌پذیر می‌کند.

مهم‌ترین جاذبه‌ها و ظرفیت‌های گردشگری این منطقه عبارت‌اند از:

دریاچه سد دز یا دریاچه شهیون: یکی از زیباترین چشم‌اندازهای آبی خوزستان با امکان قایق‌سواری، عکاسی طبیعت و تماشای جزایر و کوهستان‌های اطراف.

قلعه شاداب: دژی تاریخی و چشمگیر بر فراز ارتفاعات منطقه که دیواره‌های صخره‌ای آن، جلوه‌ای خاص به منظر فرهنگی و طبیعی شهیون بخشیده است.

جزایر دریاچه دز: چشم‌اندازهایی تماشایی که در کنار آب‌های آرام دریاچه، از جاذبه‌های شاخص طبیعت‌گردی منطقه به شمار می‌روند.

کوهستان‌های زاگرس: مناسب برای طبیعت‌گردی، کوه‌پیمایی و مشاهده چشم‌اندازهای کم‌نظیر.

چشمه‌ها و باغ‌های منطقه: جلوه‌ای از تنوع طبیعی و شیوه‌های سنتی زندگی و معیشت مردم.

قبرستان تاریخی قلعه شاداب: بخشی از میراث فرهنگی منطقه که سنگ‌قبرهای آن با نقوش و نشانه‌های تاریخی، اطلاعات ارزشمندی از باورها و زندگی اجتماعی گذشتگان ارائه می‌کنند.

همچنین جاذبه‌هایی همچون کول خرسان، دره توبیرون و آبشار شوی در گستره گردشگری شهرستان دزفول و مناطق پیرامونی قرار دارند و می‌توانند در قالب برنامه‌های گردشگری منطقه‌ای معرفی شوند.

پامنار؛ زیستگاه حیات‌وحش و بهشت علاقه‌مندان به پرنده‌نگری

یکی از ویژگی‌های کمتر شناخته‌شده اما بسیار ارزشمند پامنار، تنوع زیستی و حضور گونه‌های جانوری در زیستگاه‌های طبیعی آن است.

هم‌جواری دریاچه، کوهستان، صخره‌ها و پوشش گیاهی متنوع، شرایط مناسبی برای زیست پرندگان و جانوران مختلف فراهم کرده است.

در میان گونه‌های شاخص مورد توجه طبیعت‌دوستان، بز کوهی جایگاه ویژه‌ای دارد. این جانور که با توانایی شگفت‌انگیز خود در حرکت روی صخره‌ها شناخته می‌شود، نمادی از سازگاری حیات‌وحش با طبیعت سخت و کوهستانی زاگرس است.

اما یکی از جلوه‌های جذاب حیات‌وحش پامنار، توجه به جغد ماهی‌خوار است؛ پرنده‌ای خاص که ارتباط زیستی با محیط‌های آبی دارد و از گونه‌های جالب توجه برای پرنده‌نگران و عکاسان حیات‌وحش به شمار می‌رود.

معرفی و مستندسازی حضور این پرنده در پامنار می‌تواند توجه تازه‌ای به اهمیت زیست‌محیطی منطقه جلب کند و ظرفیت پرنده‌نگری را در این روستا افزایش دهد.

حضور چنین گونه‌هایی یادآور این واقعیت است که پامنار تنها یک مقصد تفریحی نیست؛ بلکه زیستگاهی ارزشمند است که حفاظت از آن باید در مرکز برنامه‌های توسعه گردشگری قرار گیرد.

گردشگری مسئولانه، پرهیز از آلودگی آب، جلوگیری از تخریب زیستگاه‌ها، کنترل ترددهای غیرمجاز و احترام به حیات‌وحش از ضرورت‌های اساسی آینده این منطقه است.

مردم پامنار؛ سرمایه اصلی گردشگری روستا

در پس تمام زیبایی‌های طبیعی و ظرفیت‌های گردشگری پامنار، مردمانی زندگی می‌کنند که مهم‌ترین سرمایه این روستا به شمار می‌روند.

مردم پامنار با فرهنگ و پیشینه بومی، روحیه مهمان‌نوازی، پیوند با طبیعت و پایبندی به سنت‌های محلی، بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت این منطقه هستند.

زندگی در پامنار با دریاچه، کوهستان، باغداری، صنایع‌دستی و فعالیت‌های گردشگری گره خورده است. بسیاری از خانوارهای روستا در سال‌های اخیر با توسعه گردشگری، زمینه فعالیت اقتصادی تازه‌ای برای خود ایجاد کرده‌اند.

نکته قابل توجه آن است که گردشگری در این منطقه تنها موجب ورود مسافر نشده، بلکه می‌تواند به ایجاد انگیزه برای بازگشت برخی از اهالی و ماندگاری جوانان در زادگاهشان نیز کمک کند.

دهیاری فعال و تلاش برای توسعه پامنار

در مسیر توسعه گردشگری پامنار، نقش مدیریت محلی و مشارکت مردم اهمیت ویژه‌ای دارد.

هادی علی‌بخشی، دهیار روستای پامنار، از چهره‌های مدیریتی محلی است که پیگیری امور اجرایی، معرفی ظرفیت‌های گردشگری و تلاش برای توسعه روستا را بر عهده دارد.

توجه به زیرساخت‌های گردشگری، معرفی توانمندی‌های روستا، حمایت از فعالان بوم‌گردی، پیگیری موضوع حضور در رقابت‌های جهانی و تلاش برای رونق صنایع‌دستی از جمله محورهای مهم توسعه این روستاست.

یکی از موضوعات مهم در توسعه منطقه، ضرورت حمایت از صنعتگران و فراهم‌کردن زمینه بیمه و تسهیلات برای فعالان صنایع‌دستی است.

همچنین محدودیت زمین برای توسعه زیرساخت‌ها و تأمین مسکن جوانان، به دلیل قرارگرفتن بخشی از اراضی در حریم سد دز، از چالش‌هایی است که نیازمند توجه و برنامه‌ریزی دستگاه‌های مسئول است.

این مسائل نشان می‌دهد که پامنار در کنار ظرفیت‌های کم‌نظیر گردشگری، به برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری مسئولانه و حمایت دستگاه‌های اجرایی نیز نیاز دارد.

اقتصاد گردشگری؛ فرصتی برای اشتغال و مهاجرت معکوس

گردشگری در پامنار به یکی از محورهای مهم اقتصاد محلی تبدیل شده است.

قایق‌داران، صاحبان خانه‌های بوم‌گردی، فعالان صنایع‌دستی، فروشندگان محصولات محلی، راهنمایان گردشگری و افرادی که در حوزه پذیرایی و خدمات سفر فعالیت می‌کنند، بخشی از زنجیره اقتصادی این روستا را تشکیل می‌دهند.

رونق گردشگری پامنار علاوه بر اشتغال مستقیم در روستا، می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق اطراف نیز کمک کند.

این تحول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از مشکلات بسیاری از روستاهای کشور، مهاجرت جوانان به شهرها و خالی‌شدن تدریجی سکونتگاه‌های روستایی است.

پامنار نشان می‌دهد که اگر طبیعت، فرهنگ، صنایع‌دستی و گردشگری در کنار یکدیگر قرار گیرند، می‌توانند زمینه ماندگاری جمعیت و رونق اقتصادی روستا را فراهم کنند.

پامنار چه نیازهایی برای تبدیل‌شدن به یک مقصد جهانی دارد؟

قرارگرفتن در مسیر ثبت جهانی، فرصتی ارزشمند است؛ اما حفظ این جایگاه و تبدیل آن به یک موفقیت پایدار، نیازمند توجه به چند موضوع اساسی است:

۱. توسعه زیرساخت‌های اقامتی، بهداشتی و خدماتی متناسب با ظرفیت محیط زیست.

۲. ساماندهی قایق‌ها و فعالیت‌های گردشگری در دریاچه دز با رعایت اصول ایمنی.

۳. حمایت از زنان و مردان صنعتگر و ایجاد بازارهای مناسب برای فروش محصولات کپوبافی.

۴. آموزش راهنمایان محلی و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری.

۵. حفاظت از زیستگاه بز کوهی، جغد ماهی‌خوار و دیگر گونه‌های جانوری.

۶. مدیریت پسماند و جلوگیری از آلودگی دریاچه و طبیعت پیرامون.

۷. حفظ معماری بومی، فرهنگ محلی و اصالت زندگی روستایی.

۸. ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری و اشتغال برای جوانان بومی.

جهانی‌شدن پامنار نباید به معنای تغییر چهره و ازدست‌رفتن اصالت آن باشد؛ بلکه باید به معنای معرفی بهتر هویت واقعی روستا و افزایش رفاه مردمانش باشد.

سخن پایانی؛ پامنار، فراتر از یک مقصد گردشگری

پامنار را نمی‌توان تنها با دریاچه زیبا، کوه‌های بلند، قایق‌های گردشگری و خانه‌های بوم‌گردی تعریف کرد. این روستا مجموعه‌ای از داشته‌های ارزشمند ایران است؛ طبیعتی چشم‌نواز، فرهنگی ریشه‌دار، هنری اصیل، حیات‌وحشی ارزشمند و مردمانی که با تلاش و امید، آینده زادگاه خود را می‌سازند.

اینجا جایی است که صدای آب دریاچه با سکوت کوهستان درهم می‌آمیزد، هنر کپو‌بافی در دستان صنعتگران زنده می‌ماند، جغد ماهی‌خوار در زیستگاه طبیعی خود زندگی می‌کند و زندگی روستایی همچنان در کنار تحولات گردشگری جریان دارد.

پامنار امروز در نقطه‌ای مهم از مسیر توسعه قرار گرفته است؛ مسیری که می‌تواند نام این روستای کوچک را به یکی از نام‌های شناخته‌شده گردشگری ایران و جهان تبدیل کند.

اگر ظرفیت‌های طبیعی و فرهنگی آن به‌درستی حفاظت و مدیریت شوند و حمایت از مردم و فعالان محلی در اولویت قرار گیرد، پامنار می‌تواند الگویی موفق از گردشگری پایدار روستایی در کشور باشد.

پامنار، نگین فیروزه‌ای خوزستان است؛ روستایی که زیبایی‌اش را از طبیعت، هویتش را از فرهنگ و آینده‌اش را از تلاش مردمانش می‌گیرد.

به قلم محمد حیدری